Cầu Long Kiểng Sắp Thông Xe: 2 Thập Kỷ Chờ Đợi Của Cộng Đồng Đã Đến Hồi Kết
Trong bối cảnh nhu cầu về nhà ở xã hội ngày càng gia tăng và không đủ nguồn cung cấp, hàng ngàn căn nhà tái định cư lại đọng hoang hàng chục năm, gây ra một lãng phí trầm trọng đối với tài nguyên nhà ở.
14.000 căn hộ tái định cư bỏ hoang
Trong cả nước, nhu cầu về nhà ở tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM là vô cùng cao, nhưng đặc biệt đáng chú ý là hiện có tới 14.000 căn hộ tái định cư bỏ hoang, trong đó TP.HCM đối diện với gần 10.000 căn hộ còn Hà Nội có khoảng 4.000 căn hộ đang trống trải qua nhiều năm.
Cụ thể, tại Khu đô thị Sài Đồng (Quận Long Biên, TP.Hà Nội), Khu chung cư N3 gồm 3 tòa nhà, với 160 căn hộ, đã xây dựng vào những năm 2000 với tổng kinh phí lên tới gần 1.300 tỷ đồng. Dự án ban đầu được triển khai với mục tiêu tái định cư cho cư dân trong quá trình mở rộng tuyến phố Sài Đồng, nhưng sau nhiều năm bỏ hoang. Nhận thấy sự lãng phí, người dân đã quyết định tận dụng các khu đất xung quanh dự án để trồng rau và tập kết thành một bãi mua bán phế liệu.
Tại Quận Long Biên, có 3 khối nhà chung cư với tổng cộng 400 căn hộ, trị giá hàng ngàn tỷ đồng, đã bị bỏ hoang từ năm 2019. Tình trạng tương tự xảy ra ở Quận Hoàng Mai với 4 dự án tái định cư bỏ hoang từ 7 đến 10 năm trước, mặc dù chính quyền địa phương đã tiến hành nhiều nỗ lực vận động, nhưng người dân vẫn không quay trở lại ở đó. Đáng nói, trong bối cảnh hàng ngàn căn hộ tái định cư trống trải, kế hoạch đầu tư cải tạo các chung cư cũ trên địa bàn TP trong giai đoạn 2021 – 2025 đang gặp khó khăn vì không tìm thấy đủ hơn 7.000 căn hộ để tái định cư cho người dân.
Tại TP.HCM, tình hình cũng tương tự. Khu đô thị mới Thủ Thiêm, được coi là mảnh đất vàng, đã thu hút sự quan tâm của nhiều doanh nghiệp, những người khao khát có được mảnh đất này để triển khai dự án. Tuy nhiên, trên khu đất rộng hơn 38 ha, đã xây dựng hàng chục ngàn căn hộ tái định cư trong suốt 9 năm qua, nhưng không có ai chọn đây là nơi để an cư lập nghiệp. Khu căn hộ tái định cư đã được mang ra đấu giá ba lần, nhưng không có người mua nào xuất hiện.
Trong bối cảnh tình trạng xuống cấp ngày càng trầm trọng tại các chung cư này, TP.HCM đang phải tiêu tốn hơn 70 tỉ đồng mỗi năm để duy trì. Dự án này nổi lên như một ví dụ rõ ràng về lãng phí tài nguyên lớn nhất hiện nay tại thành phố, đặc biệt khi hàng chục ngàn căn hộ đã hoàn thành nhưng lại trơ về trạng thái bỏ hoang. Trong khi đó, người nghèo vẫn đang chờ đợi một tổ ấm, và nhà ở xã hội (NOXH) vẫn đang chậm tiến độ. Nghịch lý thêm nữa, chỉ cách đó một đoạn, các căn hộ thương mại do tư nhân xây dựng đang được bán với giá từ 150 – 200 triệu đồng cho mỗi mét vuông.
Sau gần 12 năm hoàn thành và đưa vào sử dụng, Khu tái định cư Vĩnh Lộc B – một dự án với tổng diện tích lên đến 30,9 ha, 529 nền đất, 45 block chung cư, và tổng cộng 1.939 căn hộ – vẫn đọng lại với một cảm giác kỳ lạ như một khu đô thị ‘ma.’ Dù đã tiêu tốn tổng vốn đầu tư lên đến 1.062 tỷ đồng (chưa kể tiền đất vào năm 2008) và được TP.HCM định hướng là nơi bố trí cho các hộ dân bị giải tỏa của các dự án nâng cấp đô thị và hạ tầng khác, nhưng hiện nay, nó vẫn hoang vắng khác thường.
Những khu nhà 5 tầng bên ngoài đã bị sơn bong tróc và hoen ố, trở nên xuống cấp và hoang phế. Một số tòa nhà không có cư dân, với tường nứt và nền đất lún, cỏ mọc um tùm xung quanh, tạo nên một bức tranh hoang tàn. Các căn hộ đang có người ở cũng trở nên thưa thớt và vắng vẻ. Để duy trì những căn hộ này, ngân sách thành phố phải tiêu tỉ lệ ra hàng năm cho việc bảo trì và bảo vệ. Tình trạng này không chỉ xuất hiện tại hai dự án này mà còn tại nhiều quận huyện khác, khiến số lượng nhà tái định cư hoang phế trở nên đáng kể.
Chuyển sang nhà ở xã hội
Thực trạng hiện tại rõ ràng cho thấy rằng việc quản lý sử dụng quỹ nhà tái định cư tại các thành phố lớn đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng, gây lãng phí đáng kể cho nguồn tài nguyên đất đai. Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở đó, mà còn ở việc những dự án nhà tái định cư này đang trở thành một tác nhân kìm hãm mạnh mẽ động lực tăng trưởng của nhiều địa phương, đồng thời trở thành một gánh nặng nặng trên vai của xã hội toàn bộ.
Theo luật sư Hoàng Thu từ đoàn luật sư TP.HCM, nhà tái định cư bỏ hoang không chỉ xuất phát từ trách nhiệm của chính quyền địa phương mà còn phần nào đó do sự ràng buộc của các quy định trong pháp luật. Một ví dụ điển hình là Khu chung cư N3 tại Hà Nội. Dù không có cư dân định cư tại đó, chủ đầu tư đã đề nghị nhiều lần cho chính quyền địa phương phép đập bỏ và xây dựng lại, thậm chí chuyển đổi thành nhà ở thương mại để tránh lãng phí tài nguyên, nhưng bị từ chối với lý do chính là vi phạm các quy định trong luật Nhà ở và luật Đất đai.
Điều một cách hiển nhiên ở đây là, mặc dù luật quy định rằng nhà nước phải thiết lập trước quỹ nhà đất cho việc tái định cư, thực tế thường thấy, trong thời gian chờ đợi nhận nhà mới, cuộc sống của người dân biến thành một cuộc hành trình khó khăn khi họ phải tạm cư tại nơi khác. Và vì thời gian chờ đợi này kéo dài quá lâu, đa số người dân đã buộc lòng lựa chọn nhận tiền mặt để tự mình tìm kiếm nơi ở mới.
Khi các tòa nhà chung cư hoàn thành xây dựng, nhu cầu về tái định cư đã dần mất đi. Một ví dụ điển hình là khu tái định cư Thủ Thiêm, nơi mà thay vì nhận những căn hộ mới, người dân đã được cung cấp tiền thưởng. Kết quả, hàng chục nghìn căn hộ đã xây dựng hoàn toàn trở nên trống trải suốt nhiều năm. “Chất lượng xây dựng kém, tiện ích không đồng bộ và đặc biệt, nhiều khu như Vĩnh Lộc B nằm quá xa trung tâm, khiến cho việc di chuyển, học tập và chăm sóc sức khỏe trở nên bất tiện cho cư dân, không đáp ứng được các nhu cầu sinh hoạt cơ bản trong cuộc sống mới. Vì vậy, không có ai mong muốn chấp nhận những căn hộ tái định cư này,” như luật sư Hoàng Thu đã phân tích.
Ông Hoàng Văn Cương, Ủy viên Ủy ban Tài chính – Ngân sách của Quốc hội, đã đề xuất một quan điểm mới về việc xây dựng nhà tái định cư. Ông cho rằng, thay vì tạo ra các quỹ nhà tái định cư chất lượng không cao và hạ tầng không đồng bộ riêng biệt, cần lồng ghép quỹ nhà tái định cư vào các dự án nhà ở thương mại. Khi đó, người tái định cư sẽ có cơ hội lựa chọn các căn hộ trong các dự án này.
Ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP.HCM, đã đánh giá rằng với dân số lên tới khoảng 13 triệu người, TP.HCM phải đảm bảo an sinh xã hội, trong đó việc cung cấp nhà ở cho toàn bộ dân số, bao gồm cả người nhập cư và công nhân nhập cư, là một vấn đề cực kỳ quan trọng. Với hơn 285.000 công nhân và lao động tại 17 khu công nghiệp và khu chế xuất của TP, không kể đến các doanh nghiệp có quy mô lớn nằm ngoài khu công nghiệp như Công ty giày Pou Yuen với hơn 50.000 công nhân (đạt đến hơn 80.000 công nhân vào thời điểm cao điểm), hơn 80% trong số họ đang sống trong phòng trọ thuê. Ông Châu đã nhấn mạnh rằng để hàng chục ngàn căn hộ tái định cư trống không là “đáng trách nhiệm với nhân dân, đặc biệt là với những người nghèo.” Thay vì tổ chức đấu giá lặp đi lặp lại cho những căn hộ trống không ai mua, ông Châu đề xuất TP nên chuyển chúng thành nhà ở xã hội để bán cho các đối tượng đang gặp khó khăn trong việc tìm nhà ở.
Để tránh lãng phí, KTS Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, đã đề xuất việc chuyển đổi từ nhà tái định cư sang loại nhà thương mại hoặc nhà ở xã hội cần phải thực hiện sửa chữa, điều chỉnh lại nội thất và thậm chí cả thiết kế. Điều quan trọng là phải quy hoạch lại khu vực để đảm bảo rằng nó phù hợp với nhu cầu của cộng đồng, bao gồm cả việc sắp xếp lại không gian đậu xe, tiện ích cộng đồng, và cả cây xanh. Tất cả những điều này phải tuân theo các quy định của pháp luật và đòi hỏi sự đồng tình từ phía Bộ Xây dựng. Những người có trách nhiệm trong quá trình này cần phải ngồi lại với nhau để cùng tìm ra giải pháp tốt nhất và tháo gỡ mọi khó khăn.
Ông Chính nói rằng để đảm bảo phát triển bền vững, các địa phương cần thiết phải xây dựng quy hoạch kỹ lưỡng, đảm bảo nguồn vốn mạnh mẽ và lắng nghe ý kiến của người dân về những gì họ mong muốn. Chính quyền sẽ linh hoạt điều chỉnh để đáp ứng những mong đợi này, bởi vì luật lệ được tạo ra bởi chính chúng ta và có thể điều chỉnh. Ông Chính tin rằng nếu công việc này được thực hiện tốt, người dân sẽ hài lòng và sẵn sàng đến và định cư tại địa phương.
