Ga Sài Gòn Trong Tương Lai: Kế Hoạch Và Phát Triển Đô Thị
Dự án biến đổi ga Sài Gòn thành một quảng trường độc đáo, và đặt nó như một trung tâm trung chuyển khách chính, như được đề xuất trong báo cáo của đơn vị tư vấn cho Bộ GTVT, đã tái khơi dậy cuộc tranh luận về tương lai của ga tàu cuối trên tuyến đường sắt quốc gia Hà Nội – TP.HCM.
Mở rộng, nâng cấp thành ga trung tâm
Trong 3 phương án báo cáo đầu kỳ quy hoạch các tuyến, ga đường sắt khu vực đầu mối TP.HCM, liên danh tư vấn Công ty CP tư vấn thiết kế GTVT phía nam (TEDI South) và Trung tâm tư vấn đầu tư phát triển GTVT (CCTDI) đã đề xuất Bộ GTVT lựa chọn phương án 1, đó là giữ lại và mở rộng ga Sài Gòn, làm nền tảng cho phát triển hệ thống giao thông đô thị của thành phố.
Tư vấn liên danh đã đề xuất một kế hoạch quy hoạch lại nhà ga với tổng diện tích khoảng 6,85 ha, bao gồm việc xây dựng một quảng trường để sắp xếp ga metro, bến xe buýt, điểm đỗ taxi, và khu vực đậu xe, nhằm cung cấp dịch vụ thu gom và vận chuyển khách hàng một cách hiệu quả.
Theo định hướng này, ga Sài Gòn sẽ trở thành trung tâm chính để đón và tiễn hành khách cho các loại tàu khách từ Bắc đi Nam (khi tuyến đường sắt tốc độ cao nối vào thông qua tuyến đường sắt Trảng Bom – Hòa Hưng hoặc tuyến đường sắt Biên Hòa – Vũng Tàu), tàu khách liên vận, tàu khách đường dài, và tàu khách vùng, phục vụ cả hành khách nội địa và quốc tế, cũng như hành khách đi các đô thị vệ tinh. Ga này cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối và trung chuyển với tuyến đường sắt đô thị số 2.
Dòng người tại quảng trường ga không chỉ là nơi giao thoa của đường sắt mà còn là trung tâm kết nối, tụ điểm đón và trả khách của các phương tiện công cộng khác. Khu vực xung quanh ga đã được quy hoạch một cách thông minh với các bãi/bến đỗ xe buýt, taxi, và bãi đỗ phương tiện cá nhân, nhằm đảm bảo sự thuận tiện cho hành khách và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân trong việc di chuyển hàng ngày.
Cùng với ga trung tâm Sài Gòn, khu vực xung quanh đang xem xét quy hoạch lại ba ga đầu mối khác. Trong đó, ga Bình Triệu (TP. Thủ Đức) và Tân Kiên (Bình Chánh) sẽ trở thành trung tâm quan trọng tập trung hành khách phía bắc và nam thành phố, với cơ sở sửa chữa và bảo dưỡng đầu máy, toa xe, cũng như liên kết các tuyến đường sắt tốc độ cao và đường sắt nội vùng. Trong khi đó, ga Thủ Thiêm (Thủ Đức) sẽ đóng vai trò là một đầu mối quan trọng cho đường sắt Thủ Thiêm – Long Thành và các hệ thống đô thị khác, chứ không chỉ phục vụ tàu khách bắc – nam.
Để cải thiện tổ chức vận tải hành khách tại TP.HCM và phát triển thành phố theo mô hình đô thị hạt nhân – đô thị vệ tinh, chúng tôi đề xuất quy hoạch xây dựng tàu khách ngầm và tàu cao tốc đi sâu vào khu trung tâm TP, nhằm tạo điều kiện thuận tiện cho người dân tiếp cận dịch vụ vận tải. Đồng thời, chúng tôi cũng đề xuất quy hoạch tàu khách nội – ngoại ô chạy xuyên tâm, tạo ra một mô hình vận tải “con lắc” giữa đô thị hạt nhân và đô thị vệ tinh, nhằm đảm bảo sự kết nối hiệu quả và tiện lợi cho hành khách trong quá trình di chuyển.
Nếu phương án này được triển khai, tuyến đường sắt tốc độ cao theo hướng này có tiềm năng kết nối một cách thuận lợi và trực tiếp với các đô thị lớn như Biên Hòa, Dĩ An, và Cần Thơ, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho kết nối với đường sắt liên vận quốc tế qua Campuchia. Hơn nữa, ngành đường sắt có thể tận dụng hành lang đoạn Bình Triệu – Hòa Hưng của đường sắt cũ để xây dựng tuyến đường sắt mới với khổ 1.435mm, giúp giải phóng mặt bằng một cách hiệu quả.
TP đã quá chật chội để nén thêm đường sắt ?
Việc đề xuất nâng cấp và mở rộng ga Sài Gòn đã gây bất ngờ cho nhiều cư dân TP.HCM, đặc biệt là những người đã trải qua những thay đổi đáng kể trong quy hoạch giao thông. Từ khi UBND TP.HCM đề nghị điều chỉnh tuyến đường sắt quốc gia và đề xuất di dời các ga trong nội đô, thành phố đã nỗ lực không ngừng để định hình lại tương lai giao thông của mình, từ việc xem xét di dời ga Sài Gòn đến ga Bình Triệu tại TP.Thủ Đức. Điều này đã tạo ra sự phấn khích và hứng thú trong việc xây dựng một hệ thống giao thông hiện đại và phát triển cho Thành phố Hồ Chí Minh.
Giữ vững quan điểm bền vững, chuyên gia quy hoạch Nguyễn Minh Hòa đánh giá rằng việc di dời ga Sài Gòn ra khỏi nội đô là cần thiết. Ông nhấn mạnh rằng trung tâm TP.HCM đã quá tải và không thể tiếp tục ‘nhét’ thêm các đầu mối giao thông khối lượng lớn như nhà ga đường sắt. Đặc biệt, khu vực Quận 3 hiện đang đối mặt với tình trạng ùn tắc giao thông thường xuyên, do đó, việc nâng cấp và mở rộng thêm nhà ga sẽ đối diện với những khó khăn đáng kể trong công tác đền bù giải tỏa.
Trong khi đó, khu vực ga Bình Triệu có diện tích rộng và mặt bằng sẵn sàng, thành phố cũng đã lên kế hoạch di dời từ trước, điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai dự án. Đồng thời, sự phát triển của TP.HCM theo hướng đa trung tâm đã thấy rõ, với việc dời Bến xe Miền Đông ra Thủ Đức và dự án di dời sân bay về Long Thành thay vì tập trung ở Tân Sơn Nhất. Do đó, quyết định di dời các đầu mối vận tải ra các vùng ngoại ô hiện đang được xem xét là một biện pháp hợp lý và thích hợp với xu hướng phát triển của thành phố.
Nhìn nhận vấn đề này, TS Nguyễn Minh Hòa đã nêu ý kiến: ‘Chưa kể, tàu hỏa hiện nay hoạt động trong khu vực trung tâm, phải đi qua một loạt ngã ba, ngã tư, gây kẹt xe và đe dọa tính an toàn giao thông, đồng thời tác động đáng kể tới đời sống hàng ngày của người dân’.
Kỹ sư xây dựng cầu đường Trần Văn Tường đã chia sẻ rằng tại TP.HCM, một đô thị đang trải qua quá trình phát triển không ngừng, khu vực nội thành đã dần trở nên quá tải, tình trạng này còn được gia tăng bởi sự hiện diện của hệ thống ga và đường sắt. Những ga như Sài Gòn và Bình Triệu, mặc dù có vai trò quan trọng, nhưng lại đang phải đối mặt với tình trạng bao vây bởi mật độ các nút giao thông, khiến việc di chuyển xung quanh chúng luôn gặp khó khăn, đặc biệt là trong thời gian cao điểm. Vấn đề ùn tắc giao thông, kẹt xe đã trở thành hiện thực thường xuyên tại các điểm nút chính như Hoàng Văn Thụ, Nguyễn Văn Trỗi, Nguyễn Kiệm, Phạm Văn Đồng, Tô Ngọc Vân, cùng với tuyến quốc lộ 13 – Kha Vạn Cân.
Nếu quyết định tiếp tục duy trì ga Sài Gòn và ga Bình Triệu, cùng với việc xây dựng hệ thống đường sắt trên cao đi qua TP.HCM, sẽ đặt ra những thách thức kỹ thuật phức tạp. Với khoảng cách dài từ 8 đến 10 km và độ dốc lớn tại hai đầu, việc vận hành tàu trong tình trạng này sẽ gặp khó khăn, đặc biệt là tại điểm xuất phát tại ga Sài Gòn. Bên cạnh đó, việc xây dựng hệ thống đường sắt trên cao cũng đòi hỏi đầu tư kinh phí lớn, cùng với việc giải phóng mặt bằng, ảnh hưởng đến nhiều ngôi nhà dọc hai bên hành lang.
Tóm lại, tình hình giao thông tại TP.HCM đang đối diện với nhiều thách thức và tùy chọn để giải quyết vấn đề này cần được cân nhắc một cách thận trọng, đảm bảo tính khả thi và bền vững cho tương lai của thành phố.
Ông Trần Văn Tường đã đưa ra một quan điểm thú vị về việc phát triển hạ tầng giao thông công cộng ở các thành phố lớn trên thế giới. Ông nhấn mạnh rằng việc đầu tư vào hệ thống metro và tàu điện ngầm trong nội đô, cùng với việc duy trì và nâng cấp hệ thống đường sắt truyền thống, có thể giúp giảm tiếng ồn và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân. Ông cũng đề xuất việc di dời ga Sài Gòn về ga Dĩ An ở Bình Dương như một giải pháp có thể xem xét để cải thiện hệ thống giao thông ở TP.HCM.
Nhà ga nằm trong đô thị đông đúc là một lợi thế
Mặc dù có quan điểm trái ngược, đơn vị tư vấn thể hiện rằng đặt ga trung tâm Sài Gòn trong đô thị đông đúc thực sự mang lại lợi ích lớn. Họ cho rằng việc này giúp người dân khu vực trung tâm tiếp cận hệ thống đường sắt quốc gia một cách thuận tiện, khuyến khích sự phát triển không chỉ về mặt giao thông mà còn về mặt kinh tế – xã hội của thành phố. Phương án được đề xuất kết nối và liên thông giữa ba ga trung tâm hành khách, tạo điều kiện thuận lợi cho hành khách di chuyển tới và ra khỏi khu vực đầu mối một cách nhanh chóng, đồng thời tránh tình trạng quá tải ở một ga duy nhất.
Các hệ thống đường sắt nội – ngoại ô vận chuyển hành khách theo kiểu ‘con lắc’ được xem là điểm đầu tiên trong việc giảm tải cho mạng giao thông đô thị, đảm bảo việc đi lại của hành khách một cách nhanh chóng và thuận tiện. Đặc biệt, chúng có tác dụng lớn trong việc kết nối TP.HCM với các đô thị vệ tinh, tạo điều kiện để phân bổ dân cư và lao động từ trung tâm ra xa ngoài TP. Điều này không chỉ là một điểm mấu chốt trong việc phát triển đô thị theo mô hình đô thị hạt nhân – vệ tinh, mà còn là tiền đề quan trọng để xây dựng một hệ thống giao thông hiện đại, phù hợp với xu hướng giao thông trong tương lai, giống như các nước tiên tiến trên thế giới.
Khương Văn Mười, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM, chia sẻ quan điểm rằng chương trình khảo sát và nghiên cứu của Bộ GTVT đang diễn ra theo đúng hướng phát triển tương lai của TP.HCM. Ông đánh giá cao quy hoạch đưa bến xe, ga tàu, và đầu mối vận tải hành khách ra khỏi nội đô. Tuy nhiên, ông cũng nhận thấy rằng trong lý thuyết, việc này là lý tưởng; tuy nhiên, khi hệ thống giao thông không phát triển đúng tốc độ với sự gia tăng dân số, điều này sẽ gây ra một loạt vấn đề phức tạp. Người dân vẫn phải dựa vào xe cá nhân, thậm chí còn phải sử dụng nhiều loại hình phương tiện khác nhau, gây ra sự bất tiện và tắc nghẽn giao thông.
Kiến trúc sư Khương Văn Mười đã đề xuất một phương án hợp lý cho ga Sài Gòn, trong đó tất cả các khu vực depot, sửa chữa đầu máy, toa xe… được đặt bên ngoài, giúp ga tập trung vào việc giải quyết vận chuyển khách và phát triển đa dạng các loại hình dịch vụ, cùng với khả năng kết nối tốt với mạng lưới giao thông công cộng.
Theo Chuyên gia cầu đường Vũ Đức Thắng, quan điểm về việc “đẩy” các nhà ga, bến xe và khu vực hoang vắng không thể thành công, vì tất cả các hình thức vận tải đều cần tập trung vào việc phục vụ hành khách. Việc bến xe Miền Đông mới gặp khó khăn trong việc thu hút khách hàng là một ví dụ điển hình. Ông nhấn mạnh rằng bến xe và ga tàu phải nằm ở những khu vực tập trung dân cư đông đúc, kết nối thuận tiện và nhanh chóng nhất. Hành khách chỉ ưu tiên lựa chọn nơi mà họ có thể đi từ điểm xuất phát đến điểm đích một cách thuận tiện. Đặc biệt, đường sắt, với khả năng vận chuyển khối lượng lớn người, cần tập trung vào việc “dụ” thật nhiều hành khách để hoạt động một cách hiệu quả nhất.
“Trên toàn cầu, dù có xây dựng sân bay và các ga tàu ngoại ô, thì mọi thành phố vẫn cần phải có các nhà ga nằm tại trung tâm của họ. Những ngôi ga này không chỉ là điểm kết nối quan trọng trong hệ thống giao thông, mà còn là biểu tượng văn hóa, kiến trúc độc đáo và điểm đến thú vị cho du khách. Chúng ta có thể thấy ví dụ rõ ràng tại Paris, Pháp, một thành phố mà có đến năm ga tàu trong nội đô. Để “cứu vãn” hệ thống đường sắt tại Việt Nam, chúng ta không chỉ cần đầu tư nhiều về kinh phí mà còn phải tạo điều kiện thuận lợi cho khách hàng bằng cách đưa các ga đường sắt đến gần họ, từ đó tối ưu hóa khả năng vận hành. Trong thời đại hiện đại với tàu chạy tốc độ cao, tiện nghi và phong cách, việc đưa chúng vào trung tâm thành phố là một sự lựa chọn hợp lý,” ông Vũ Đức Thắng nhấn mạnh.
