Khủng bố giá xăng dầu: Bất ổn trong Quản lý Quỹ bình ổn
Quỹ bình ổn giá xăng dầu hiện đang ở trong tình trạng ‘tạm giữ’ bởi thương nhân đầu mối, nhưng hoạt động của quỹ vẫn là một ẩn số, và nguy cơ doanh nghiệp chiếm dụng quỹ này là vô cùng lớn.
Không chịu trả quỹ về ngân sách
Gần đây, sự việc 2 lãnh đạo Công ty TNHH thương mại vận tải và du lịch Xuyên Việt Oil (Xuyên Việt Oil) bị bắt với cáo buộc vi phạm về quản lý và sử dụng tài sản nhà nước, dẫn đến thất thoát và lãng phí, đã đặt ra câu hỏi đầy căng thẳng trong dư luận: Quỹ bình ổn giá xăng dầu (QBO) với số tiền hơn 7.000 tỉ đồng của người tiêu dùng “trả trước” đang ở đâu và đang được quản lý ra sao?
Trong tình hình cụ thể, sau khi Xuyên Việt Oil bị tước giấy phép kinh doanh xăng dầu vào ngày 11.8 và việc khởi tố cả giám đốc và phó giám đốc công ty, đến ngày 9.9, Bộ Tài chính đã thông báo rằng doanh nghiệp (DN) này vẫn chưa tiến hành báo cáo hoặc nộp lại tiền Quỹ Bình ổn (QBO) vào ngân sách nhà nước. Đáng chú ý, Bộ đã gửi ít nhất 2 công văn chính thức và thậm chí đã liên hệ điện thoại để “thúc ép” DN thực hiện nhiệm vụ này, tuy nhiên, tình trạng này vẫn chưa thay đổi, tạo ra tình trạng không ăn thua.
Đáng chú ý, Xuyên Việt Oil đứng trong danh sách 4 doanh nghiệp đầu mối kinh doanh xăng dầu bị kiểm tra theo Quyết định số 1896 của Bộ Công thương năm 2023. Số dư Quỹ bình ổn của cả 4 doanh nghiệp này năm nay cũng thuộc loại ‘khủng’.
Tính đến hết quý 1/2023, Xuyên Việt Oil đã tích luỹ số dư Quỹ bình ổn (QBO) lên tới khoảng 220 tỉ đồng. Số này đặt Xuyên Việt Oil chỉ sau Công ty TNHH vận tải thủy bộ Hải Hà, với mức tồn quỹ đạt 595 tỉ đồng, và Công ty CP Tập đoàn Thiên Minh Đức, với số dư Quỹ là 428,7 tỉ đồng. Còn Công ty TNHH sản xuất thương mại Hưng Phát cũng có một số dư Quỹ khá ấn tượng, với gần 71,3 tỉ đồng.
Trong thực tế, việc “quên” trả quỹ về ngân sách khi bị rút giấy phép và ngừng kinh doanh đối với các doanh nghiệp đầu mối xăng dầu không phải là hiếm. Vào năm 2022, cả Bộ Công thương và Bộ Tài chính đã liên tiếp gửi văn bản yêu cầu Công ty CP xăng dầu Thái Sơn B.Q.P (TP.HCM) và Công ty CP Dương Đông Hòa Phú (Bình Thuận) chuyển số dư Quỹ bình ổn xăng dầu vào ngân sách nhà nước. Nguyên nhân là cả hai doanh nghiệp không còn hoạt động với vai trò là thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu nữa, nhưng họ đã “quên” trả lại số tiền trong Quỹ mà họ đã giữ trước đó. Sau khi đòi nhiều lần mà không được kết quả, cuối cùng, cả hai Bộ đã quyết định chuyển hồ sơ của hai doanh nghiệp này sang cơ quan công an để tiến hành điều tra.
Theo số liệu cập nhật từ Bộ Tài chính cho đến cuối tháng 7 vừa qua, Quỹ Bình ổn (QBO) đã đạt mức kỷ lục với số dư lên đến 7.438 tỉ đồng, tăng gần 1,8 lần so với cuối năm 2022 và đây là mức cao nhất từ quý 1/2021. Tuy nhiên, sự phình to của Quỹ này đang gây ra một hiện tượng đáng chú ý, khi các cơ quan quản lý liên tục trích lập một lượng lớn tiền vào Quỹ, nhưng lại chỉ sử dụng một cách “nhỏ giọt”. Chẳng hạn, tính từ đầu năm, đã có 26 lần điều chỉnh giá xăng dầu, nhưng riêng mặt hàng xăng RON95 chỉ được sử dụng Quỹ 3 lần với tổng mức chi 1.453 đồng/lít, trong khi tổng số tiền trích lập cho mặt hàng này lên đến 3.200 đồng/lít. Tương tự, xăng E5 RON92 có tổng mức chi 1.321 đồng/lít, nhưng tổng số tiền trích lập lại cao hơn, lên đến 3.400 đồng/lít. Các mặt hàng dầu khác cũng có ít lần chi sử dụng Quỹ hơn nhiều so với lượng tiền trích lập, với mức trích giữ cao đối với mỗi lít từ 2.700 đến 6.900 đồng.
Dựa trên quy định tại Thông tư 103/2021 về phương thức trích lập, chi sử dụng, và quản lý Quỹ Bình ổn (QBO), các doanh nghiệp khi chấm dứt hoạt động với vai trò là thương nhân đầu mối phải tuân thủ nghĩa vụ chuyển giao và nộp toàn bộ số dư QBO vào ngân sách nhà nước. Giá trị QBO được xác định cụ thể là 300 đồng/lít/kg đối với các loại xăng và dầu, và việc trích lập QBO được thực hiện đồng thời với kỳ điều hành giá cơ sở.
Thêm vào đó, Nghị định 83 và Nghị định 95 về kinh doanh xăng dầu cũng quy định rằng các doanh nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu phải thực hiện việc trích lập, hạch toán và theo dõi Quỹ bình ổn (QBO) một cách độc lập thông qua tài khoản tại ngân hàng thương mại hoặc chi nhánh ngân hàng nước ngoài hoạt động hợp pháp tại Việt Nam. Đồng thời, họ cũng có trách nhiệm công bố thông tin công khai về tình hình trích lập, chi sử dụng, lãi phát sinh và số dư của QBO trên các phương tiện thông tin điện tử của doanh nghiệp hoặc trên phương tiện thông tin đại chúng, đồng thời phải báo cáo về Bộ Tài chính và Bộ Công thương.
Chuyển tiền quỹ sang dự trữ bằng hàng hóa?
Tuy nhiên, trong số 33 doanh nghiệp đầu mối nhập khẩu xăng dầu được giữ lại Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, có bao nhiêu trong số họ thực hiện việc báo cáo định kỳ?
Số lượng DN đầu mối công bố công khai số dư QBO sau mỗi kỳ điều hành trên trang điện tử của công ty có thể đếm trên đầu ngón tay. Theo thông tin cho đến ngày 11.9, chỉ có Petrolimex công bố số dư QBO là 3.156 tỉ đồng; PVOil âm 61,59 tỉ đồng; Saigon Petro tồn quỹ là 329 tỉ đồng; MIPEC dư quỹ 121 tỉ đồng; Thanh Lễ còn dư quỹ hơn 398 tỉ đồng… Đáng chú ý, trong cả nước có tổng cộng 33 DN đầu mối xăng dầu. Điều này chính là nguyên nhân khiến việc DN đầu mối xăng dầu không nộp tiền vào QBO đã được dự báo từ khi quỹ được thành lập. Mỗi lần Bộ Công thương tiến hành thanh tra, đều phát hiện các sai phạm liên quan đến QBO trong các DN.
Ông Văn Công Thật, Giám đốc Công ty TNHH KNJ Kim Ngọc (TP.HCM), chuyên kinh doanh bán lẻ xăng dầu, đã nhận xét rằng việc quản lý và sử dụng Quỹ Bình ổn (QBO) đang rõ ràng lộ ra những bất cập. Quỹ này nằm ở các doanh nghiệp và định kỳ phải có báo cáo được gửi lên cơ quan quản lý. Tuy nhiên, số lượng doanh nghiệp uy tín thực sự có báo cáo thực tế chỉ đếm trên đầu ngón tay.
Ông Thật đã đề xuất một giải pháp thú vị và có lý cho việc quản lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu:
“Thực tế gần đây đã cho thấy, Quỹ bình ổn giá xăng dầu không có tác dụng kéo giá khi thị trường tăng mạnh, cũng như không giảm giá khi thế giới giảm. Với đề xuất chuyển sang Quỹ an ninh năng lượng, chúng ta có thể trích một số cố định, ví dụ 200 đồng/lít xăng dầu, và trích liên tục. Khi giá thế giới biến động tăng lên đến 20%, chúng ta có thể xả quỹ với mức 400 đồng/lít. Quy định rõ ràng này không chỉ giúp nhà nhập khẩu tính toán dễ dàng hơn mà còn ổn định mức chi cho chiết khấu bán lẻ. Trong tương lai, Quỹ an ninh năng lượng này có thể được sử dụng để mua xăng dầu dự trữ quốc gia, đảm bảo nguồn cung cấp năng lượng ổn định cho đất nước.”
Một lãnh đạo trong ngành bán lẻ xăng dầu ở miền nam vừa đặt ra một vấn đề quan trọng: Dù khi nguồn tài chính trở nên eo hẹp và ngành xăng dầu đối mặt với những khó khăn, nhưng vẫn có một số doanh nghiệp đầu mối quyết định “bung tiền” để mở rộng hệ thống cửa hàng bán lẻ của họ. Tuy nhiên, cách quản lý nợ tiền quỹ của họ sau khi giải tán và bị rút giấy phép cho thấy sự lỏng lẻo, tạo cơ hội cho việc mượn tiền vốn để sử dụng cho các mục đích khác. Điều này đồng nghĩa với việc quỹ càng lớn, cơ hội lợi nhuận cho doanh nghiệp càng cao, bởi họ có thể “mượn tạm” tiền để kinh doanh mà không cần phải vay vốn từ ngân hàng.
Chuyên gia thương mại Vũ Vinh Phú đã lên tiếng rằng một số đại biểu Quốc hội và Bộ Công thương cũng đã đề xuất loại bỏ Quỹ Bình ổn (QBO) do hiệu quả không đạt được. Tuy nhiên, Bộ Tài chính lại đưa ra quan điểm rằng chưa đến lúc cần phải loại bỏ hoàn toàn QBO. Thay vào đó, chúng ta cần tìm cách quản lý và sử dụng QBO một cách hiệu quả hơn. Ông Phú đề xuất thay thế Quỹ này bằng Quỹ Dự trữ Xăng dầu do nhà nước quản lý. Quỹ này sẽ được hạch toán theo nguyên tắc giá thấp khi mua và giá cao khi bán, đóng vai trò như một phao bảo đảm bình ổn giá và dự trữ trong khoảng từ 6 đến 9 tháng. Việc hạch toán đầy đủ sẽ giúp nhà nước tập trung vào việc quản lý chất lượng, chống gian lận và buôn lậu xăng dầu, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh, và loại bỏ độc quyền trong việc mua bán xăng dầu giữa các đơn vị.