Làm Mới Bờ Đông Sông Sài Gòn: Một Bức Tranh Mới Cho Thành Phố

Thành phố Hồ Chí Minh đang đặt kế hoạch kỹ lưỡng cho việc tái thiết bờ sông Sài Gòn tại khu đô thị Thủ Thiêm (quận Thủ Đức), tạo dấu ấn mới cho cuộc tái sinh của đô thị sông nước này từng bước tiến triển.

Từ lâu, trong khi bờ tây sông Sài Gòn tự hào với bến Bạch Đằng đang ngày càng thay đổi, trở thành điểm đến yêu thích của cả du khách và người dân thành phố, thì bờ đông của con sông vẫn còn tồn tại như một tấm gương những bãi đất trống hoang sơ, còn đang chờ đợi cuộc biến đổi.

“Lột xác” gần 1 km bờ đông

Trong báo cáo gửi UBND TP.HCM về ý tưởng thiết kế cải tạo và chỉnh trang không gian bờ đông sông Sài Gòn từ cầu Ba Son đến nắp hầm Thủ Thiêm (TP.Thủ Đức), Sở Quy hoạch – Kiến trúc đã đánh giá rằng khu vực này vẫn chưa được đầu tư và xây dựng theo quy hoạch. Hiện tại, cảnh quan và môi trường tự nhiên tại khu vực vẫn còn chưa được cải thiện, và ô nhiễm từ rác thải cùng với khói bụi phát ra từ các dự án xây dựng hiện đang và sẽ triển khai trong tương lai tại khu đô thị mới Thủ Thiêm đang gây ra sự nhếch nhác. Tình trạng này đã ảnh hưởng đến cảnh quan tổng thể của trung tâm TP.HCM, đặc biệt là khu vực bến Bạch Đằng và phía bờ tây của sông Sài Gòn.

Trong thời gian chờ triển khai xây dựng công viên ven sông theo quy hoạch đã được duyệt, Sở Quy hoạch – Kiến trúc đã đề xuất một ý tưởng thiết kế cải tạo và chỉnh trang, nhằm nâng cao cảnh quan và môi trường đô thị tại khu vực bờ đông sông. Đoạn bờ sông dài khoảng 830 mét, từ cầu Ba Son đến nóc hầm Thủ Thiêm, đối diện công viên bến Bạch Đằng (Quận 1, TP.HCM) sẽ trải qua một quá trình cải tạo với mục tiêu làm sạch và tạo ra không gian thông thoáng rộng khoảng 50 mét ở phía bờ. Các vị trí bãi bồi và khu vực bị ngập nước sẽ được trang bị bè nổi để trồng cây thủy sinh. Ngoài ra, đoạn từ nhà thờ đến nóc hầm Thủ Thiêm, dài 200 mét, sẽ sử dụng rào chắn công trình hiện có để kết hợp với việc trồng cây tre và trúc, tạo thành một tường xanh bên dọc theo bờ sông.

Khu vực trước nhà thờ Thủ Thiêm sẽ sớm chào đón các màn hình LED hiện đại, mang lại không gian sáng sủa và tuyên truyền hấp dẫn vào ban đêm. Đồng thời, trên nóc hầm Thủ Thiêm, sự xuất hiện của đu quay đứng, cầu đi bộ và khung vòm cảnh quan sẽ làm cho không gian này thêm phần thú vị. Ngoài ra, các cầu tàu hiện có sẽ trải qua sự nâng cấp và mở rộng dịch vụ lưu động để phục vụ nhu cầu của cộng đồng, đồng thời duy trì và bảo quản. Sở Quy hoạch – Kiến trúc đã đặt mục tiêu hoàn thành các dự án trước Tết Dương lịch năm sau, với nguồn vốn dự kiến từ xã hội hóa.

Đại diện Sở Quy hoạch – Kiến trúc đã chia sẻ rằng ý tưởng ban đầu của Sở là để nâng cao giá trị cảnh quan dòng sông, tạo nên một hình ảnh đô thị văn minh, hiện đại và sống động, đặc biệt từ phía bờ tây sông Sài Gòn.

Việc cải thiện môi trường vệ sinh tại khu đô thị mới Thủ Thiêm không chỉ tạo ra không gian xanh, thoáng đãng để phục vụ nhu cầu vui chơi và giải trí của cộng đồng, mà còn hạn chế tối đa những ảnh hưởng tiêu cực từ việc thi công xây dựng các dự án. Quy hoạch trở thành quảng trường công viên đã đề xuất Sở, và chúng tôi đang tập trung vào việc khai thác, cải tạo, tái sử dụng cảnh quan tự nhiên và các công trình hiện trạng, đồng thời duy trì tính hiệu quả và tiết kiệm chi phí, phù hợp với tính chất tạm thời của các công trình sử dụng.

Nối đôi bờ, hồi sinh bản sắc đô thị sông nước

Sau khi hầm vượt sông Sài Gòn (hay còn gọi là hầm Thủ Thiêm) chính thức thông xe và với việc hoàn thành cầu Thủ Thiêm 2, bán đảo Thủ Thiêm đã chính thức chuyển đổi từ một vùng đầm lầy hoang sơ thành một khu “đất vàng” đầy tiềm năng. Những khu đô thị hiện đại mọc lên như một dấu mốc quan trọng, và hạ tầng giao thông đang từng bước được cải thiện và hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của cư dân và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, dường như sự khác biệt về cảnh quan kiến trúc giữa hai bờ sông vẫn còn đang chênh lệch rất lớn. Bến Bạch Đằng đã trở thành một không gian văn hóa sôi động, nơi mọi người có thể thả hồn giữa những hoạt động giải trí tươi vui. Trong khi đó, bờ đông sông vẫn trải dài như một vùng đất hoang, với cỏ mọc um tùm. Trước khi cầu Thủ Thiêm 2 kết nối đến bờ đông, khu vực này đã tự phát nên rất nhiều quán cà phê và điểm ẩm thực. Ánh sáng cũng chỉ đến từ những bóng đèn được người dân tự kéo về, tạo nên một không gian tạm bợ.

TS Võ Kim Cương, nguyên Phó kiến trúc sư trưởng TP.HCM, đánh giá rằng việc tái thiết và cải tạo bờ đông sông Sài Gòn đã đến lúc cần phải thực hiện từ lâu. Thành phố Hồ Chí Minh đã đặt ra chiến lược phát triển Thủ Thiêm để biến nó thành trung tâm đô thị hàng đầu từ nhiều năm trước. Để thực hiện thành công điều này, việc cải tạo toàn diện cho cả hai bên của sông Sài Gòn là một bước quan trọng, tạo nên một khung cảnh đồng nhất cho trung tâm đô thị. Sự hình thành sớm của khung cảnh này sẽ góp phần quan trọng vào sự phát triển thịnh vượng của khu vực Thủ Thiêm. Do đó, đề xuất của Sở Quy hoạch – Kiến trúc là một bước đi cần thiết và hoàn toàn phù hợp với chiến lược phát triển của thành phố.

Dự án phát triển cảnh quan và hạ tầng dọc bờ sông Sài Gòn yêu cầu một bản thiết kế đô thị toàn diện, trong đó, việc tạo điểm nhấn và tích hợp với bộ mặt đô thị cùng với các cơ sở dọc theo sông như bến tàu và bến thủy là điều vô cùng quan trọng. Tuy nhiên, khu vực Thủ Thiêm, với vai trò trung tâm của thành phố, đòi hỏi một sự kết nối cảnh quan vượt qua sông để thể hiện sự thống nhất và phát triển bền vững.

Với vai trò người trực tiếp tham gia cùng lãnh đạo thành phố trong cuộc khảo sát hiện trạng đôi bờ sông Sài Gòn, chuyên gia quy hoạch Ngô Viết Nam Sơn đã xác định rằng Thành phố đã thống nhất quan điểm mạnh mẽ và chủ trương quy hoạch lại toàn bộ lưu vực sông Sài Gòn, từ khu vực hồ Dầu Tiếng mở ra tới cửa biển Cần Giờ, với một chiến lược độc đáo: đồng thời quy hoạch cho toàn tuyến dài và thực hiện ngay những phần có khả năng triển khai, không chờ đợi để cư dân dần thích nghi với không gian sông nước công cộng.

Hiện nay, khu vực đô thị Thủ Thiêm đối diện bến Bạch Đằng đã trở thành một khoản đất sạch tiềm năng, sẵn sàng cho sự biến đổi. Đã đến lúc chúng ta nhìn lại một phần của TP không được phát triển, nơi mà trước đây người dân vẫn chỉ nhìn thấy mà không tới. Việc chỉnh trang cảnh quan tại đây sẽ mở ra cơ hội giao lưu và kết nối cộng đồng qua hai bờ sông, đồng thời, đánh dấu bước đi quan trọng đầu tiên cho quy hoạch hai bờ sông.

Tuy nhiên, trong trường hợp này, Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn đã chú ý rằng cần phải cân nhắc đặc biệt đến việc xây dựng cơ sở hạ tầng phù hợp với xu hướng biến đổi khí hậu và nước biển dâng tại TP.HCM. Cơ sở hạ tầng cần được thiết kế để chống chọi với triều cường và ngập lụt trong tương lai. Tuy nhiên, không gian xanh không cần phải được xây cao lên, vì vậy cần đảm bảo rằng khu vườn vẫn duy trì một môi trường mát mẻ, với cây xanh đủ để phù hợp với khí hậu nắng nóng của miền Nam, mà không cần phải chặt cây và diệt cỏ như các công viên ở các nước có khí hậu lạnh.

Để tận dụng không gian một cách hiệu quả, chúng ta cần phối hợp với hệ thống giao thông công cộng, xây dựng bãi đỗ xe thuận tiện và tạo ra nhiều tiện ích như khu vực thông tin, bảng biểu, nơi dừng chân, ghế đá, và thậm chí cả các khu vực tổ chức picnic ngoài trời. Khu vực hai bên bờ sông cần phải được duy trì liên tục, và nếu cần thiết, phải tạm chạy vào bên trong để đảm bảo rằng có một lối đi liên tục cho cư dân, từ đó tạo ra thói quen sống và dần trả lại vẻ đẹp đô thị của Sài Gòn xưa bên bờ sông nước.