Sự cạnh tranh giữa các huyện ngoại thành khi tiến vào thành phố: Lợi ích hay gánh nặng?
Tuy mô hình thành phố trong thành phố (TP trong TP) đang khiến dư luận tranh luận về hiệu quả của nó, song các chuyên gia cũng đang bày tỏ lo ngại rằng việc công bố quy hoạch mở rộng thành phố của các huyện ngoại thành có thể gây ra nhiều hệ lụy ngay lập tức.
Đơn vị hành chính càng ít, càng đơn giản, càng tốt
Theo PGS-TS Vũ Minh Khương từ Trường Chính sách công Lý Quang Diệu (ĐH Quốc gia Singapore), ý tưởng về thành phố mới trong thành phố Hồ Chí Minh là một đề xuất đáng xem xét và tiềm năng trở thành một đột phá sáng tạo. Điều này mở ra nhiều cơ hội quan trọng, bao gồm khả năng thu hồi đất trước khi xây dựng hạ tầng, tạo ra một quỹ đất lớn và tiềm năng tài chính khổng lồ để thúc đẩy sự phát triển. Ngoài ra, các thành phố mới có thể phát triển theo mô hình tổ cụm ngành, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế số, đồng thời tạo ra cơ hội cho việc giải quyết các vấn đề quan trọng như quản lý dân số, kẹt xe trong khu vực nội đô thông qua việc cung cấp nhiều lựa chọn mới cho cư dân nội đô di chuyển ra ngoại ô.
Ngoài ra, cơ hội này không chỉ dành cho TP.HCM và Hà Nội để triển khai các dự án theo phương thức PPP quy mô lớn, thu hút nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước, mà còn cho phép tận dụng sự hợp tác của cư dân trong tương lai, mở ra tiềm năng xây dựng hệ thống đường sắt và tàu điện ngầm liên thông giữa các địa phương lớn, giúp rút ngắn thời gian di chuyển, tương tự như hệ thống vận chuyển từ tỉnh Chiba tới trung tâm Tokyo của Nhật Bản. “Tuyệt đối yếu tố quyết định là có một chiến lược xuất sắc và hệ thống quản lý hiệu quả. Điều này sẽ là nền tảng quan trọng để xác định khả thi của đề xuất này trong giai đoạn 5 – 10 năm sắp tới”, chuyên gia Vũ Minh Khương đưa ra quan điểm của mình.
Theo TS Huỳnh Thế Du, giảng viên Trường ĐH Fulbright VN, quan điểm ngược lại được lập luận như sau: “Nghiên cứu của các chuyên gia kinh tế hàng đầu thế giới về kinh tế khu vực châu Á từ cách đây 20 năm đã chỉ ra rằng các nước và vùng lãnh thổ thành công trong khu vực châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc đều có số đơn vị hành chính rất ít và quy mô của các đơn vị hành chính, đặc biệt là đơn vị cấp tỉnh, đặc biệt đơn giản. Đây chính là yếu tố quan trọng giúp bộ máy vận hành hiệu quả và dễ dàng phát triển.”
Ngược lại, trong khu vực Đông Nam Á, như Thái Lan, Philippines, Indonesia, và thậm chí cả Việt Nam, chúng ta thấy rằng hệ thống hành chính rất phức tạp và được chia thành nhiều đơn vị. Điều này đã tạo ra một trong những nguyên nhân dẫn đến sự kém hiệu quả và khả năng vận hành không tốt của hệ thống. Trong quá trình nghiên cứu về 5 thành phố châu Á, bao gồm Thượng Hải, Seoul, Manila, Jakarta và TP.HCM, Tiến sĩ Huỳnh Thế Du cũng đã nhận thấy mô hình chính quyền ở Seoul và Thượng Hải không chia thành phần thành TP mà thay vào đó, chỉ tạo ra chính quyền đô thị tại các quận.
Thượng Hải là một trường hợp đặc biệt, với việc thành lập Phố Đông cách đây 30 năm như một mô hình TP trong TP, nhưng đó lại là một đặc khu. So sánh với điều này, các quận và huyện còn lại ở Thượng Hải về cơ bản giống với TP.HCM trước đây. Trong khi đó, Jakarta có 5 TP trong TP, nhưng các thành phố này thường cạnh tranh lẫn nhau, thiếu sự hợp tác, và kém hiệu quả. Manila lại “trầm trọng” hơn khi có đến 17 TP nhỏ trong TP lớn, nhưng tất cả chúng đều cạnh tranh một cách khốc liệt, thiếu sự hợp tác, và dẫn đến kết quả không tốt.
Dưới cái nhìn của ông Du, những thành phố thành lập TP trong TP như TP.HCM và Hà Nội đang thể hiện sự không phù hợp với xu hướng tổ chức đô thị. Mô hình này, thay vì tạo ra sự tập trung và thống nhất, lại góp phần làm gia tăng tình trạng phân mảnh, chia cắt và nhỏ lẻ. Ông nhấn mạnh rằng, để phù hợp với xu hướng phát triển của Việt Nam, cần phải giảm bớt đơn vị hành chính, bao gồm cấp tỉnh và cấp thấp hơn.
Thực tế, TS Huỳnh Thế Du là một trong những chuyên gia kinh tế từng ủng hộ mạnh mẽ chủ trương hình thành TP.Thủ Đức. Ông đã nói: “Cũng như Phố Đông của Thượng Hải, tôi kỳ vọng TP.Thủ Đức là một mô hình dạng đặc khu, được tập trung thúc đẩy để có thể trở thành thử nghiệm đặc biệt, từ đó phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, cách tiếp cận hiện nay đang được hiểu theo nghĩa TP.Thủ Đức là thử nghiệm để thành lập nhiều TP khác. Làm được một cái thì làm thêm được những cái khác. Địa phương này làm được thì địa phương kia cũng làm được… Đó là cách tiếp cận đơn vị hành chính không tốt cho sự phát triển.”
Chưa thấy lợi, chỉ thấy sốt đất
Trước mắt, các thông tin quy hoạch đã khiến giá đất của các địa phương tăng phi mã, mặc dù lợi ích cho kinh tế và người dân khi lên TP chưa thấy đâu. Dư luận vẫn còn chưa quên rằng sau khi thành lập TP.Thủ Đức vào tháng 12 năm 2020, giá đất tại đây đã ‘sốt xình xịch’, và tương tự, sự tăng giá đất cũng xuất hiện khi các huyện của TP.HCM tiến thẳng lên TP thay vì lên quận.
Cơn sốt đất ảo đang lan tỏa từ khu Đông, tập trung ở TP. Thủ Đức, đến khu vực Tây Bắc, tại H. Củ Chi. Đồng thời, tại khu vực phía nam, giá đất tại H. Cần Giờ đã trải qua nhiều biến động khi thông tin về dự án lấn biển Cần Giờ xuất hiện. Ở phía tây, H. Bình Chánh cũng chứng kiến sự tăng giá đất theo hướng tương tự, khiến thị trường bất động sản TP.HCM nổi sóng.
Theo Chuyên gia bất động sản Phan Công Chánh, việc cấp quyền hạn và cơ chế tốt hơn cho các quận huyện khi lên quận hoặc thành phố là một nhu cầu có lý. Tuy nhiên, thực tế đã chỉ ra rằng việc này thường dẫn đến tình trạng “bình mới rượu cũ”. Quyền hạn của chính quyền đô thị thường không phục vụ đúng mục tiêu phát triển và thậm chí gây ra nhiều hệ lụy. Khi thông tin về việc lên quận hoặc thành phố trở nên rõ ràng, người dân sở hữu đất đai trong khu vực này thường tự đánh giá mình giàu có, dẫn đến tăng giá đất. Điều này còn tạo cơ hội cho các đầu cơ để mua đất, đẩy giá đất lên cao hơn và thậm chí “thổi” giá đất.
Các thay đổi này đã tạo ra một biến động xã hội đáng kể. Sự tăng giá đất đã đặt ra một loạt thách thức, đặc biệt là trong việc thu hút đầu tư cho các dự án hạ tầng đô thị và hạ tầng xã hội. Vấn đề đền bù giải tỏa và giải phóng mặt bằng trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Do đó, cần thiết phải thiết lập một cơ chế phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền đô thị, nhằm đảm bảo rằng quyền lợi của người dân và doanh nghiệp khi tiếp cận các dịch vụ công như giáo dục, chăm sóc sức khỏe, giao thông, và thủ tục pháp lý sẽ trở nên dễ dàng hơn và chất lượng hơn.
Ông Phan Công Chánh đã nhấn mạnh rằng, khi thực hiện việc gia nhập thành phố, chúng ta cần tạo ra một không gian phát triển mới, đồng thời cần thực thi hiệu quả quyền lực nhà nước và tăng cường quyền lực của chính quyền mới, nhằm đảm bảo rằng các quyết sách được đưa ra sẽ mang lại lợi ích thiết thực cho người dân và hấp dẫn đầu tư, thay vì chỉ là sự thay đổi tên gọi như hiện nay.
Theo TS Võ Kim Cương, nguyên Phó kiến trúc sư trưởng TP.HCM, mỗi khi có thông tin về việc xây dựng dự án đường, giới đầu cơ và những người nhạy bén với thông tin quy hoạch luôn đổ về để mua đất. Điều này góp phần tạo ra sự nhiễu loạn trên thị trường nhà đất, đồng thời làm cho việc giải phóng mặt bằng cho các dự án hiện nay gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, ngoài việc kiểm tra và quản lý quỹ đất trong các vùng phụ cận, chính quyền có thể mở rộng việc giải tỏa tại các khu vực mặt tiền tiềm năng, hoặc tổ chức đấu giá để tăng nguồn thu, nhằm kiểm soát tình trạng đầu cơ và làm dịu tình hình thị trường nhà đất.